حافظه‌های SSD برخلاف هارد دیسک‌های مکانیکی قدیمی (HDD)، پیش از خرابی نشانه‌های فیزیکی واضحی از خود بروز نمی‌دهند. یک SSD در حال خرابی ممکن است رفتاری شبیه به یک ویندوز آسیب‌دیده با کرش‌های مداوم و باگ‌های نرم‌افزاری عجیب داشته باشد که به‌طور تصادفی ظاهر و ناپدید می‌شوند. اگرچه ابزارهایی مانند گزارش SMART (فناوری خودنظارتی، تجزیه‌وتحلیل و گزارش‌دهی) برای بررسی سلامت درایو وجود دارند، اما حتی یک SSD با سلامت ۱۰۰ درصد نیز ممکن است در هر لحظه به‌طور ناگهانی از کار بیفتد.
نقاط کور گزارش SMART چیست؟
گزارش‌های SMART که از طریق نرم‌افزارهای جانبی مانند CrystalDiskInfo قابل مشاهده هستند، اطلاعات مفیدی مانند دما، ساعت کارکرد، میزان خواندن و نوشتن و طول عمر باقی‌مانده را نشان می‌دهند. با این حال، این گزارش‌ها برای شناسایی فرسودگی تدریجی سلول‌های حافظه (NAND) طراحی شده‌اند و نمی‌توانند مرگ ناگهانی قطعات را پیش‌بینی کنند.
بزرگ‌ترین نقطه کور این گزارش‌ها، خرابی کنترلر و باگ‌های سفت‌افزاری (Firmware) است. کنترلر به عنوان مغز متفکر SSD عمل می‌کند و وظیفه مدیریت جریان داده، مدیریت توان و توزیع فرسودگی را بر عهده دارد. خرابی ناگهانی کنترلر با علائمی مثل نمایش ظرفیت نادرست درایو، خطاهای ورودی/خروجی (I/O)، افزایش شدید تأخیر و اختلال در خواندن و نوشتن همراه است که SMART قادر به پیش‌بینی آن نیست. علاوه بر این، باگ‌های سفت‌افزاری می‌توانند جدول نقشه‌برداری داده‌ها را خراب کرده و دسترسی به اطلاعات را کاملاً غیرممکن کنند.
عوامل دیگری مانند نوسانات و قطع ناگهانی برق در حین نوشتن داده‌ها و آسیب‌های فیزیکی (مانند ضربه که منجر به ترک خوردن اتصالات لحیم یا برد مدار چاپی می‌شود) نیز می‌توانند بدون ثبت در گزارش SMART، درایو را از کار بیندازند.
چگونه مشکلات پنهان SSD را شناسایی کنیم؟
برای ارزیابی دقیق‌تر وضعیت درایو، نباید تنها به درصد سلامت آن اتکا کرد. اقدامات زیر برای بررسی عمیق‌تر توصیه می‌شود:
- بررسی رویدادهای سیستم‌عامل: در ویندوز با مراجعه به ابزار Event Viewer، کلماتی مانند disk، stornvme، storahci، NTFS و خطاهای مربوط به ریست شدن کنترلر یا خطاهای I/O را جستجو کنید تا نشانه‌های پنهان خرابی را بیابید.
- تست تحت بار کاری: تست‌های کوتاه کارساز نیستند. برای مشاهده افت عملکرد واقعی، درایو باید تحت بار کاری سنگین و در شرایط پر و خالی شدن کش SLC تست شود. با این حال، تست استرس مداوم عمر درایو را کاهش می‌دهد. اگر به خرابی درایو شک دارید، پیش از انجام تست‌های سنگین حتماً از آن نسخه پشتیبان یا کلون (Clone) تهیه کنید، زیرا تست استرس ممکن است درایو معیوب را کاملاً بسوزاند.
راهکار نهایی: قانون پشتیبان‌گیری ۳-۲-۱
از آنجا که هیچ درایوی، هرچند نو و باکیفیت، مصون از خرابی ناگهانی نیست، تنها راهکار قطعی برای حفظ داده‌ها استفاده از قانون پشتیبان‌گیری ۳-۲-۱ است:
- تهیه ۳ نسخه از داده‌ها (یک نسخه اصلی و دو نسخه پشتیبان).
- ذخیره اطلاعات روی ۲ نوع رسانه فیزیکی متفاوت (مانند درایو اصلی سیستم و یک هارد اکسترنال یا فلش مموری).
- نگهداری ۱ نسخه در خارج از محل (مانند فضاهای ابری OneDrive یا Google Drive) تا در صورت بروز حوادث فیزیکی یا خرابی هم‌زمان سخت‌افزارها، داده‌ها همچنان در دسترس باشند.